Veza koja je otvorila prozor prema svijetu: 30 godina akademskog interneta u Bosni i Hercegovini
Veliki preokreti u historiji interneta gotovo uvijek su se dešavali u univerzitetskim centrima, računarskim laboratorijama i prostorijama u kojima je nekoliko entuzijasta vjerovalo da znanje ne smije imati granice. Nizozemska je bila prva evropska zemlja iz koje je ostvarena veza s javnim internetom: 17. novembra 1988. godine istraživački institut za matematiku i kompjuterske nauke CWI (Centrum Wiskunde & Informatica) iz Amsterdama postao je prva evropska tačka spojena na javni internet.
Za Bosnu i Hercegovinu, takav historijski trenutak dogodio se 28. juna 1996. godine. Toga dana je iz prostorija Univerzitetskog tele-informatičkog centra (UTIC) Univerziteta u Sarajevu organizirana prva videokonferencija između Univerziteta u Sarajevu i Vrije Universiteit Amsterdam. Zvanično otvaranje internetske satelitske veze između Amsterdama i Sarajeva upriličeno je u petak, 28. juna 1996. u 16:00 sati, u okviru VUSUS Unilinka — projekta “Vrije Universiteit Supports University of Sarajevo” — putem namjenske satelitske veze kapaciteta 128 kbps.
O ovom događaju postoji i vrijedan video prilog iz Dnevnika TVBiH iz 1996. godine, koji danas predstavlja dragocjeno svjedočanstvo o vremenu kada su se Bosna i Hercegovina, a posebno Sarajevo, neposredno nakon rata i opsade, vraćali u međunarodne akademske i naučne tokove.
Danas 128 kbps zvuči gotovo simbolično jer je to manje od brzine potrebne za savremeno učitavanje jedne prosječne web stranice. Međutim, 1996. godine, za Univerzitet u Sarajevu i akademsku i naučnu zajednicu Bosne i Hercegovine, ta veza nije bila samo tehnički kanal. Bila je to komunikacijska linija prema svijetu, prema naučnim časopisima, univerzitetskim bibliotekama, kolegama u Evropi i Sjedinjenim Američkim Državama, prema razmjeni ideja i ponovnom uključivanju u međunarodni akademski i istraživački život.
Posebna vrijednost ovog projekta bila je u tome što je nastao kao spoj znanja, solidarnosti i akademskog entuzijazma. Link su uspostavili volonteri u Amsterdamu i Sarajevu, a finansijsku podršku za investiciju i operativne troškove u naredne dvije godine omogućili su Soros fondacija i nizozemsko Ministarstvo za razvojnu saradnju. Oprema u Sarajevu omogućavala je i šesnaest dial-in linija koje su bile dostupne građanima i organizacijama izvan samog Univerziteta u Sarajevu.
Zato 28. juni 1996. nije samo datum jedne veze ili jednog tehničkog projekta. To je datum kada je akademska zajednica Bosne i Hercegovine pokazala da pripada evropskom i svjetskom prostoru znanja. Univerzitet u Sarajevu, koji je tokom opsade pretrpio ogromne ljudske, materijalne i institucionalne gubitke, nastavio je raditi i čuvati civilizacijske standarde visokog obrazovanja i nauke u najtežim uslovima.
Prva videokonferencija između Univerziteta u Sarajevu i Vrije Universiteit Amsterdam bila je zbog toga više od demonstracije nove tehnologije. Ona je bila slika jednog vremena: iz prostorija UTIC-a, iz Sarajeva koje se tek oporavljalo od rata, uspostavljen je živi audio-vizuelni kontakt sa akademskim partnerima u Amsterdamu. U vremenu kada videopoziv nije bio svakodnevica, taj trenutak je imao snažnu poruku — da se Sarajevo i Bosna i Hercegovina ponovo čuju, vide i uključuju.
Pionirski napori iz 1996. godine brzo su otvorili prostor za nove oblike digitalne komunikacije, multimedije i međunarodnog prisustva Bosne i Hercegovine na internetu.
Trideset godina kasnije, važno je ovaj događaj posmatrati ne samo kao tehnološku godišnjicu, nego kao dio šire historije akademske otpornosti. Internet u Bosni i Hercegovini nije počeo kao komercijalni luksuz, nego kao akademska potreba – potreba da profesori, studenti, istraživači i institucije ponovo dobiju pristup znanju, komunikaciji i međunarodnoj saradnji.
U tom smislu, UTIC ima posebno mjesto u historiji digitalnog razvoja Bosne i Hercegovine. Prostorije iz kojih je 28. juna 1996. organizirana videokonferencija postale su mjesto u kojem se obnavljala akademska veza Bosne i Hercegovine sa svijetom. Tu se, u praktičnom smislu, gradila infrastruktura povjerenja: povjerenja da univerzitet može biti motor obnove, da tehnologija može služiti znanju i da međunarodna saradnja može premostiti i najteže historijske okolnosti.
Obilježavanje 30 godina akademskog povezivanja na internet u Bosni i Hercegovini zato treba biti i povod za zahvalnost pionirima koji su taj proces nosili. Među njima posebno mjesto imaju ljudi iz UTIC-a i Univerziteta u Sarajevu, članovi NetGroupe — Azur Ajanović, Haris Hadžialić, Mladen Rifelj, Brano Vujičić i prof. Mesud Baručija – kao i partneri sa Vrije Universiteit Amsterdam, naročito Jacques Schuurman, donatori i svi koji su razumjeli da obnova jedne zemlje počinje i obnovom njenih veza sa znanjem.
Povodom obilježavanja 30 godina postojanja Univerzitetskog tele-informatičkog centra (UTIC), Univerzitet u Sarajevu realizirao je dokumentarni film „Internet.ba“ iz potrebe da se na dostojanstven i dokumentaran način iskaže zahvalnost onima koji su svojim znanjem, stručnošću i vizijom omogućili uspostavljanje prve akademske internetske veze, registraciju nacionalne internetske domene .ba i razvoj digitalne povezanosti Bosne i Hercegovine. Film tematizira historijski trenutak povezivanja Bosne i Hercegovine na internet i njeno otvaranje prema svijetu te predstavlja priču o znanju, otporu, inovaciji i hrabrosti ljudi koji su, uprkos opsadi, vjerovali u progres i gradili budućnost Bosne i Hercegovine.
Danas, kada govorimo o digitalnoj transformaciji, umjetnoj inteligenciji, cyber sigurnosti, akademskim mrežama, istraživačkoj infrastrukturi i evropskom digitalnom prostoru, vrijedi se sjetiti da su temelji svega toga u Bosni i Hercegovini postavljani upravo u ovakvim trenucima. Jedan satelitski link. Jedna prostorija u UTIC-u. Jedna videokonferencija. Jedan univerzitet koji se ponovo povezivao sa svijetom.
Dvadeset osmog juna 1996. godine Sarajevo nije samo uspostavilo vezu s Amsterdamom. Bosanskohercegovačka akademska zajednica uspostavila je vezu s budućnošću.